ABD, Washington ile Pekin arasındaki yapay zeka çekişmesinde ortak ülkelere taraf seçmelerini bildiren bir mektup hazırlıyor. Reuters'ın haberine göre ajansın incelediği Dışişleri Bakanlığı taslağında şu uyarı yer alıyor: "Her şeyin parçası olmak, hiçbir şeyin parçası olmamaktır."

Taslağın söylediği açık: Çin'in yapay zeka girişimine katılan ülkeler, ABD öncülüğündeki Pax Silica koalisyonunun dışında bırakılacak.

İki rakip çerçeve

Washington bu girişimi, yapay zeka modelleri, yarı iletkenler ve kritik mineraller için tedarik zincirlerini güvenceye almak amacıyla başlatmıştı. Şu ana kadar yaklaşık yirmi dört ülke ile Avrupa Birliği katıldı.

Karşı tarafta ise Temmuz ayında Çin Devlet Başkanı Xi Jinping'in başlattığı Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü duruyor. Bu örgüt, Çin'in açık ağırlıklı yapay zeka modellerini OpenAI ve Anthropic gibi şirketlerin ABD merkezli sistemlerine alternatif olarak öne çıkarıyor.

İki çerçevenin dayandığı mantık farklı:

  • Pax Silica — tedarik zinciri güvenliği üzerine kurulu; çip, mineral ve model erişimini birbirine bağlıyor.
  • Çin'in örgütü — açık ağırlıklı model dağıtımı üzerine kurulu; erişimi kısıtlamak yerine yaymayı vaat ediyor.

Bu fark, ülkelerin tercihini teknik olmaktan çıkarıp siyasi hâle getiriyor. Bir tarafta güvenli ama koşullu tedarik, diğer tarafta koşulsuz ama bağımlılık doğuran erişim var.

Kazakistan neden kilit ülke

Şimdiye kadar iki çerçeveye birden dahil olduğu bilinen tek ülke Kazakistan. Bu durum, ülkenin elindeki kaynakla doğrudan ilgili: Kazakistan, ileri teknoloji ve yapay zeka tedarik zincirleri için önem taşıyan büyük kritik mineral rezervlerine sahip.

Kazakistan örneği, ABD'nin baskısının neden şimdi geldiğini de açıklıyor. Mineral kaynağı olan bir ülkenin iki tarafla birden çalışması, tedarik zinciri güvenliğini hedefleyen bir koalisyonun temel varsayımını boşa çıkarıyor. Koalisyonun anlamı, üyelerinin dışarıdan tedarik edilemeyecek kaynaklara ortak erişimi güvence altına almasıysa, aynı kaynağın rakip bloğa da açık olması o güvenceyi zayıflatıyor.

Pekin'in yanıtı

Çin'in Washington büyükelçiliği ABD'nin planlarına karşı çıktı. Büyükelçiliğin açıklamasına göre bu tür hamleler küresel yapay zeka ilerlemesini yavaşlatır ve kimsenin çıkarına hizmet etmez.

Neden önemli

Buradaki gelişme, yapay zeka tartışmasının teknoloji politikasından dış politikaya taşındığını gösteriyor. Bugüne kadar çip ihracat denetimleri belirli şirketleri ve ürünleri hedefliyordu. Taraf seçme talebi ise ülkeleri hedefliyor ve teknoloji erişimini bir ittifak ölçütü hâline getiriyor.

Küçük ve orta ölçekli ekonomiler açısından bu, dengeleme alanının daralması demek. Bugüne kadar birçok ülke iki blokla da çalışarak fiyat ve koşul avantajı elde ediyordu. Mektup gönderilirse bu strateji fiilen sona erecek. Türkiye gibi iki tarafla da teknoloji ve tedarik ilişkisi bulunan ülkeler açısından da somut bir seçim baskısı doğabilir.

Koalisyonun kapsamı da bu baskıyı ağırlaştırıyor. Pax Silica yalnızca çip ticaretini değil, model erişimini ve mineral tedarikini aynı anda kapsıyor. Dışarıda kalmak tek bir üründen mahrum kalmak değil, üç ayrı halkanın birden kapanması anlamına geliyor. Bir ülkenin bu maliyeti göze alıp Çin çerçevesinde kalması, karşılığında açık ağırlıklı modellere erişimi güvenceye almasına bağlı olacak.

Mektubun henüz taslak aşamasında olduğunu belirtmek gerekiyor. Gönderilip gönderilmeyeceği, gönderilirse hangi dille gönderileceği belli değil.